Wenen en klagen in Nicolaaskerk; BWV 12 een cantate voor Zondag Jubilate

BAARN Dat lijkt toch met elkaar in tegenspraak: zondag Jubilate en dan veel wenen, klagen, zorgen en versagen. Maar de bijbehorende evangelielezing (Joh.16, 16-23) verklaart dit opmerkelijk contrast. In zijn afscheidsrede zegt Jezus: ,,Jullie zullen schreien en weeklagen, maar de wereld zal zich verblijden; jullie zullen bedroefd zijn, maar die droefheid zal tot blijdschap (jubilate-juichen) worden.”

De cantate BMV 12 ging in première op 22 april 1714, de derde zondag na Pasen die in de liturgische kalender Zondag Jubilate heet, zo genoemd naar de eerste woorden van de introïtuspsalm (nr. 66), Jubilate Deo omnes terra. Het is een vroege cantate van Bach, de tweede die hij afleverde na zijn benoeming tot concertmeester aan het hof in Weimar.

Bachs librettist in Weimar was de theologisch goed onderlegde en stilistisch begaafde hofbibliothecaris Salomon Franck (1659-1725). Het hoofdthema van zijn religieuze poëzie was Traurigkeit en Freude. Daarmee raakte hij bij Bach natuurlijk een gevoelige snaar. Franck leende het zo populaire slotkoraal Was Gott tut das ist wohlgetan van zijn mede-dichter Samuel Rodigast.

De inleidende sinfonia heeft het karakter van een meditatief klaaglied, waarin de hobo een zoekende, meanderende melodie speelt die -boven een rustige begeleiding in de strijkers - naar het eind toe steeds dieper dalende lijnen vertoont.

Vanuit dat lage punt begint het openingskoor met de aanduiding lento, een statige hofdans in een langzame driekwartsmaat. Een sterk chromatisch verlopende chaconne of passacaglia met een bovenstem die overkomt als een schrijnende klaagzang.

Het levendige middendeel is geschreven in de oude motetstijl, a cappella waarbij de instrumenten de koorpartijen min of meer meespelen. Na dit lichte, hoopvolle intermezzo keert onverwijld de droevige chaconne met de lamento bas terug.

Zo’n dertig jaar later zal Bach deze melodie opnieuw gebruiken in het crucifixus van zijn Hohe Messe.

Na het enige recitatief in deze cantate volgen drie aria’s die zich opvallend onderscheiden in bezetting, karakter en vorm. De gedragen altaria met hobo is een muzikale uitwerking van Luthers theologica crucis: enerzijds het lijden en de beproeving (Kreuz) en anderzijds het uitzicht op een eeuwig leven (Krone).

In de korte vastberaden basaria krijgt de navolging van Christus gestalte door de afwisseling van violen en continuo. De melodie van het slotkoraal kondigt zich al aan in de eerste noten van de bas, die aan het slot van zijn aria zo’n schitterende weg naar boven zingt. Je snapt wel waarheen.

De daarop volgende tenoraria is de opmerkelijkste van de drie. Van de zanger wordt hoge schoolrijden verwacht: de almaar doorgaande toonreeksen op één lettergreep in een vaak lastige ligging vragen om het uiterste van diens kunnen. Met die wetenschap krijgt de tekst sei getreu, wees getrouw, alle pijn zal maar gering zijn, nog eens extra dimensie.

En dan, in wat aanvankelijk een bescheiden continuo-aria leek te worden, klinkt als vanuit het niets ineens een trompet die vanuit soevereine hoogte de melodie van het koraal Jesu meine Freude op ons afschiet. Voor de toehoorders van destijds een heel herkenbare melodie. 

De bijna triomfantelijke trompetpartij (in Baarn gespeeld door de hobo) in de laatste aria vormt een ultiem contrast met de dolende, elegische hobopartij in de sinfonia. En vervolgens zingt de trompet/hobo een vijfde stem in het juichende slotkoraal: was Gott tut, das ist wohlgetan. Zo was het in 1714.

Zondag 11 september 19.30 uur in de Nicolaaskerk, Kerkstraat 19 te Baarn. 

Solisten zijn mezzosopraan Åsa Olsson, tenor Jeroen de Vaal en bas Joep van Geffen. Organist is Henk van Zonneveld. Directie is in handen van Boudewijn Jansen. Voorganger in deze interkerkelijke dienst is diaken Jan Nieuwenhuis.

door Aleid Hamel