Een mystiek huwelijk in de Paaskerk

BAARN Voor de eerste zondag na Driekoningen componeert Bach de cantate Liebster Jesu, mein Verlangen. Het is dan 13 januari 1726. Het nieuwe kerkelijk jaar is nog jong, de feestelijke Kerstcyclus is afgesloten op 6 januari, en Bach werkt in Leipzig aan zijn derde jaargang kerkcantates.

door Aleida Hamel

Daarin zullen solo- en dialoogcantates veelvuldig voorkomen. BWV 32 is zo’n dialoogcantate, gebaseerd op een libretto van Georg Christian Lehms, hofbibliothecaris in Darmstadt, van wiens bundel ‘Gottgefälliges Kirchen-Opfer’ (1711) Bach al in Weimar gebruik maakte.

De tekst sluit aan op de evangelietekst voor de zondag na Driekoningen, Lucas 2:41-52, het relaas van de twaalfjarige Jezus die, met zijn ouders op pelgrimage naar Jeruzalem, ineens is verdwenen maar enkele dagen later door zijn ongeruste ouders in de tempel wordt teruggevonden. Hij debatteert daar met joodse geleerden: ‘Wist u niet dat ik in het huis van mijn Vader behoor te zijn?’  Lehms pakt de Bijbeltekst op allegorische wijze aan en bedenkt een tweegesprek tussen een gelovige ziel (Anima) die naar haar Heer zoekt en Christus. Bach ontwerpt zijn cantate -met een knipoog naar de Italiaanse operapraktijk - daarom als een concerto in dialogo - voor twee solostemmen, sopraan (Anima) en bas (Christus).

DUIK IN VER VERLEDEN

Mystiek huwelijk? Liebster Jesu, mein Verlangen? Waar gaat dit eigenlijk over? Daarom eerst even een frisse duik in het verleden. Het begrip mystiek huwelijk gaat ver terug. Al in antieke culturen kwam het motief ‘huwelijk’ tussen mens en een godheid voor. Zie de Griekse mythologie: hoe vaak heeft oppergod Zeus zich niet graag vermomd om een aardse schone te verschalken. Met de verspreiding van het Christendom wordt het religieuze idee van een eenwording van God en mens (unio mystica) weergegeven door het beeld van een verloving of huwelijk. In de vroegchristelijke en rabbijnse literatuur ontwikkelden zich uit commentaren op met name het Hooglied voorstellingen van zo’n huwelijk tussen een individuele ziel (anima) en een God of een Messias. De bruidssymboliek van de profeten uit het Oude Testament gaf extra brandstof voor deze beeldvorming.

MYSTICI EN KERKVADERS

Op de eeuwige golfslag van de tijd beweegt zich ook de kerkgeschiedenis en in haar kielzogde stromingen in de kunsten. Weerkerend verschijnsel is een diep doorvoeld verlangen naar oorspronkelijkheid, dat zich met name in kloosters en kerkgemeenschappen uit in een devote terugkeer naar de wortels van het geloof en de ‘ware’ tekst en boodschap van de Bijbel. Als het inmiddels niet zo’n modieus en politiek beladen woord was, dan is herbronnen het juiste begrip. Niet alleen bij Augustinus (354-430) maar vooral bij Bernard van Clairveaux (1090-1153) krijgt dat herbronnen een sterke impuls. Diens (meditatieve) Christusmystiek, de liefde tot de mens geworden Christus, en de diep doorvoelde ervaring van bruidsmystiek waarin Christus als de hemelse Bruidegom wordt voorgesteld, sprak tot veler verbeelding. Met de komst van Maarten Luther (1483-1546), theoloog, reformator maar ook mysticus dient zich een volgende en overdonderende omslag in de kerkgeschiedenis aan.

Maar zoals steeds, getrouw aan de grote pendelbeweging van de tijd, raakte binnen enkele generaties ook het lutheranisme op een dor en als dogmatisch ervaren pad verzeild. Daar kwam in de vorm van het piëtisme een reactie op.

De theologische en geesteshistorische stromingen waarmee Bach in aanraking kwam, zijn voornamelijk de lutherse orthodoxie en het (mystieke) piëtisme.

LIEBSTER JESU, MEIN VERLANGEN

En nu terug naar de cantate van aanstaande zondag, BWV 32. Eerst maken we kennis met de afzonderlijke dialoogpartners. De met een trouwe hobopartij ondersteunde doch wanhopig zoekende Anima in aria (1), dan de gezochte Christus in recitatief (2) en aria (3) ), een triosonate voor de bas, continuo en een virtuoze viool. In dit menuet noemt de bas de tempel als Gods woning en het hart als het onderkomen van Christus. Waarna het geluk van het terugvinden samen wordt gevierd in een echt, gestileerd tweegesprek in het recitatief (4) en uiteindelijk samensmelt in het duet (5). Zoals vrijwel altijd in de cantates, korte muzikale preken bij uitstek, zit de clou ook nu in de staart.

SAMENSMELTEN

In de beeldtaal van de bruidsmystiek wordt de verlangende en zoekende bruid (anima) omarmd en in sommige teksten ook gekust door de Bruidegom (Christus). Dat omarmen en dus de sublieme eenwording tussen de gelovige mens en zijn vleesgeworden God in Christus (amor spiritualis) heeft librettist Lehms heel letterlijk en Bach vervolgens heel muzikaal tot uitdrukking gebracht. Nun verschwinden alle Plagen, nun verschwindet Ach und Schmerz. (S) Nun will ich nicht von dir lassen, (B) und ich dich auch stets umfassen. In een aanstekelijke, hemelse dans (gavotte) met concertante begeleiding van continuo, strijkers, hobo en opnieuw een virtuoos dartelende eerste viool wordt dit huwelijk ten volle geconsumeerd. 

INFORMATIE

 Zondag 14 januari 19.30 uur in de Paaskerk, Oude Utrechtseweg 4a te Baarn wordt dit allegorische huwelijk met dank aan Bachs partituur voltrokken. Solisten zijn sopraan Janneke Stoute en bas Joris van Baar. Organist is Henk van Zonneveld. Koor, solisten en orkest staan onder leiding van Patrick Pranger. Voorganger in deze interkerkelijke dienst is ds. Elly van Kuijk.

.