[Kunstenaar M.C. Escher] en de chaos van het leven

7 mei 2026 om 17:22

De gloednieuwe Escher Academy in Baarn neemt het werk van Escher als uitgangspunt voor de allereerste cursus, die deze maand van start gaat in Atelier Langs Jan (Stationsweg 41). Jongeren tussen 9 en 13 jaar worden daar stap voor stap ingewijd in de beeldtaal van deze iconische graficus. Ze maken kennis met het fenomeen tessellatie - het herhalen van geometrische vormen die naadloos in elkaar passen - en ontdekken hoe patronen zich kunnen ontwikkelen tot spiralen en driedimensionale verhoudingen, waarin de principes van de gulden snede een rol spelen. Zullen op termijn ook volwassenen worden betrokken? Ik hoop het van harte. Juist als musicus lijkt het me fascinerend om patronen, verhoudingen en herhaling - ook visueel - te verkennen en zo mijn eigen verbeelding vanuit een andere invalshoek te prikkelen.

Dat de eerste cursus zich op kinderen richt, lijkt me geen toeval. Wat voor een volwassene misschien technisch of abstract klinkt, werkt bij kinderen juist direct op de verbeelding als spel, ontdekking en verwondering. Het jonge brein categoriseert niet, volgt zijn eigen (schoonheid)wetten en is vatbaar voor nieuwe visies. Wanneer een kind een patroon tekent, ervaart het dat orde niet opgelegd hoeft te worden, maar kan ontstaan - iets waar een volwassene door ervaring anders naar kijkt. In de cursus wordt in herhaling en patronen het dwangmatige voorzichtig via de gulden snede benaderd: als een verhouding die al eeuwenlang geassocieerd wordt met harmonie, balans en schoonheid. Een lijn die zich verdeelt in een verhouding van ongeveer 1 tot 1,618 - een getal dat opduikt in architectuur, schilderkunst en natuur. Maar misschien nog belangrijker: een verhouding die nog steeds “juist” (aan)voelt. Toch is die juistheid geen wet, het is juist een ervaring.

En precies daar ligt de kracht van deze cursus. De gulden snede wordt hier niet gepresenteerd als een regel die gevolgd moet worden, maar als een manier om te kijken. Om te onderzoeken waarom iets werkt, bijvoorbeeld: waarom een spiraal zich natuurlijk lijkt te ontvouwen, of waarom een verdeling rust geeft. Of juist onrust veroorzaakt.

MUZIEK Ik kan het niet laten hier een brug naar muziek te slaan. Wat in de beeldende kunst zichtbaar wordt als verhouding, wordt in muziek hoorbaar. Een interval is niets anders dan een verhouding tussen twee tonen: een kwint, een terts — getallen die klinken. En net als bij een tekening merkt het oor wanneer iets “klopt” of juist wringt. Muziek voegt daar nog iets wezenlijks aan toe: tijd. Waar een beeld stil is, beweegt muziek. Waar een verhouding in een tekening vastligt, ontvouwt die zich in klank als ritme, als maat, als een patroon dat zich herhaalt en verschuift.

Herhaling geeft structuur aan wat wij als harmonie of spanning ervaren. Precies die elementen (patroon, herhaling, ritme) vormen ook de kern van wat kinderen in deze cursus leren. Door te tekenen en aandachtig te kijken naar wat er gebeurt wanneer een vorm slechts in een klein detail verandert. Door te voelen wanneer iets uit balans raakt, en wanneer het zich herstelt. In die zin is de cursus meer dan een kennismaking met Escher; het is een manier van denken, waarin kunst en wiskunde elkaar raken. Want wat is wiskunde anders dan het onderzoeken van patronen? En wat is kunst anders dan het zichtbaar maken van denkstructuren die verder reiken dan het direct waarneembare?

ONDERZOEKER Escher begreep dat als geen ander. Hij was een wiskundige, maar hij dacht als een onderzoeker. Hij zocht naar ruimtes die zich konden openen en sluiten, naar beelden die tegelijk kloppen en verwarren. Hij werkte met symmetrie, met oneindigheid, met perspectief om de grenzen van het kijken te verkennen. En hij bezat nog steeds het vermogen – wat een kind van nature heeft – een perspectief om te vormen tot een wereld waarin boven en onder, binnen en buiten, hun vanzelfsprekendheid verliezen. Vanuit de kinderlijke speelsheid ontstaan de driedimensionale vormen - die volwassenen al gauw een “bedrieglijk perspectief” noemen - waar Escher zo beroemd om werd. Eschers vaardigheid aanleren is een vertaling van denken naar maken, een verschuiving van de werkelijkheid naar verbeelding die ook voor de anderen toegankelijk wordt. En misschien is dat juist in deze tijd van belang.

KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE We leven in een wereld waarin er beelden in overvloed zijn. Waar patronen niet meer met de hand worden gemaakt, maar door algoritmes worden gegenereerd. Waar kunstmatige intelligentie vormen kan produceren die complexer zijn dan wat een mens ooit zou kunnen tekenen of zelfs bedenken, maar die vaak iets essentieels missen omdat ze niet doorleefd zijn. Een jonge mens leert tijdens deze cursus niet reproduceren maar begrijpen dat computers nog steeds de mens ondergeschikt zijn, hoe perfect ze ook overkomen. Hij leert dat eigen ideeën niet perfect hoeven te zijn, als ze maar zeggingskracht hebben, als ze de kern raken waarmee iedereen van ons op zijn eigen individuele wijze verbonden blijft. Wanneer een patroon met de hand wordt getekend, ontstaat er een relatie. Tussen oog en hand, tussen gedachte en vorm. Maar ook tussen perfectie en emotie die het technische in kunst doet transformeren want er zit een vertraging en aandacht in. En die aandacht zorgt voor betekenis, iets wat niet te programmeren is.

,, In Escher-cursussen mag muziek wat mij betreft een rol spelen

De Escher Academy Baarn wil in die zin een waardevol tegenwicht bieden en ook in toekomstige cursussen de juiste verbanden leggen tussen mens en machine. De ervaring leert dat achter elk idee een persoonlijk proces schuilgaat. Een gedachte die zich mag ontwikkelen, of een variatie die binnen een structuur ontstaat, draagt bij aan het besef dat vrijheid niet zonder beperking kan bestaan. Deze inzichten reiken verder dan de cursus zelf. Kijk om je heen, ik doe dat ook. Als musicus hoor ik hoe een gedachte zich ontvouwt in een melodie, hoe een variatie volgt die zich binnen een gegeven structuur ontwikkelt. 

Muziek zou nooit zo rijk klinken als de ogenschijnlijke vrijheid van eindeloze mogelijkheden niet gedragen werd door vorm en beperking. Dat wij uit de veelheid, soms zelfs uit de chaos, een eigen orde kunnen scheppen, vormt een blijvende inspiratie. Het opent ook de weg naar verdere Escher-cursussen, waarin - wat mij betreft - zelfs muziek een rol zou mogen spelen.