De bijzondere klassenfoto
27 april 2026 om 14:02BAARN Het is 1941. De Tweede Wereldoorlog is in Nederland ruim een jaar aan de gang. De Duitse bezetters hebben stevig greep gekregen op de Nederlandse samenleving.
Veel gemeenten voeren anti-democratische en anti-Joodse maatregelen met instemming van burgemeesters en politiecommissarissen. Ook in Baarn werken ambtenaren mee aan het registreren en isoleren van bevolkingsgroepen zoals in heel Nederland. Vooral Joodse inwoners worden ‘apart’ gezet, zij mogen in steeds meer situaties niet meer mee doen. Wat betekent dat voor Joodse kinderen?
Wat merken zij van die steeds strenger wordende maatregelen? De Joodse kinderen mogen vanaf 1 september 1941 in heel Nederland niet meer naar hun eigen school. Ook Joodse leraren mogen geen les meer geven en worden ontslagen. Aan het einde van de zomervakantie van 1941 moeten alle schooldirecties in Nederland hun Joodse leerlingen de toegang tot de school weigeren. Dat gebeurt ook in Baarn en Soest en zeker twintig Joodse kinderen zijn daarvan de dupe. Maar dankzij een doortastende jonge Joodse vrouw - Anna de Liever uit Nijkerk - krijgen deze kinderen toch les. Anna de Liever is in 1941 bijna klaar met haar opleiding als lerares aan de Rijkskweekschool in Amersfoort. Maar ze krijgt geen toestemming om haar opleiding helemaal af te maken, omdat ze Joods is. Anna besluit niet bij de pakken neer te zitten. Zij krijgt het verzoek van een aantal Joodse ouders uit Baarn en Soest om kinderen thuis les te gaan geven en ze zegt ja.
Een moedig besluit van een 19-jarige ‘bijna’ lerares. Juf Anna vormt in het najaar van 1941 een speciale Joodse klas met kinderen uit Baarn en Soest. Met hulp van een vriendin die lerares is komt ze aan lesmateriaal. De kinderen worden verdeeld over een ochtendgroep voor de jongste leerlingen en een middaggroep voor de oudste leerlingen. De kinderen komen lopend naar de lessen. Juf Anna komt op en neer vanuit Nijkerk, waar ze bij haar ouders woont. Tot juni 1942 is het nog mogelijk om te reizen met het openbaar vervoer.
HUISKAMER Verschillende Joodse families stellen hun huiskamer open. Juf Anna geeft telkens twee weken les in dezelfde huiskamer en daarna in een volgende huiskamer. Zo hoeven de gezinnen hun huis niet langer dan twee weken achtereen beschikbaar te houden. De klassenfoto is in Baarn genomen in de huiskamer van de familie Van der Heijm. Op een gegeven moment komt er een iets grotere ruimte in het Nutsgebouw aan de Burgemeester Penstraat in Baarn ter beschikking. De klas van juf Anna wordt alsmaar kleiner omdat een deel van haar leerlingen 'de grote reis met onbekend doel moest ondernemen'. Anna gaat zo lang mogelijk door met lesgeven, voor zover bekend zeker tot in december 1942. In ieder geval zeven kinderen op de foto hebben de oorlog wel overleefd door onderduik. Eén van die kinderen is het meisje Rosel. Zij is ongeveer negen jaar toen deze foto werd genomen. Zij kreeg de klassenfoto na de oorlog terug via de huishoudster die bezittingen van het gezin had bewaard. Rosel wist nog de namen van tien van haar medeleerlingen. Zij gaf de foto aan een familie in Baarn, die haar en haar broer Philip hadden geholpen met onderduiken. Zo kwam de foto terecht bij het comité Joods Monument Baarn.
Herpublicatie van het artikel uit de Baarnsche Courant d.d. 2 mei 2023.